Lalenin Hikâyesi

Oyunumuza adını veren çiçek, dağ yamaçlarında yetişen yabani bir bitkiden bir imparatorluğun simgesine nasıl dönüştü?

Neden bu yazı?

Lale Bahçesi'ni tasarlarken oyunun merkezine laleyi koymamız tesadüf değildi. Lale, Türkiye'de neredeyse herkesin bir çini deseninden, bir halı motifinden ya da her nisan İstanbul'un parklarını dolduran tarhlardan tanıdığı bir çiçektir. Bu yazıda, oyunda eşleştirdiğin o kırmızı çiçeğin arkasındaki gerçek hikâyeyi anlatıyoruz: yabani bir dağ bitkisinin saraylara, oradan Avrupa'ya ve bugünkü bahçelere uzanan yolculuğunu.

Yabani bir dağ çiçeği

Lalenin anayurdu Orta Asya'nın dağlık bölgeleridir. Tiyanşan ve Pamir dağlarının eteklerinde, bugünkü Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan topraklarında onlarca yabani lale türü kendiliğinden yetişir. Bu türler, bugün çiçekçilerde gördüğümüz iri ve dolgun lalelerden farklıdır: çoğu küçük, ince yapraklı ve kısa ömürlüdür. Kışı soğuk, yazı kurak geçen bu iklimde lale, yılın büyük kısmını toprağın altında bir soğan olarak geçirir; ilkbaharda kar suları çekilirken birkaç hafta içinde çiçek açar ve yeniden toprağa çekilir.

Lalenin bugün de bahçede soğuk bir kışa ihtiyaç duymasının sebebi bu kökendir. Soğanın çiçek açabilmesi için birkaç ay soğuk toprakta beklemesi gerekir; dağlardaki atası da böyle yaşıyordu.

Anadolu'ya ve saraylara

Lale, Orta Asya'dan batıya göç eden Türk toplulukları ve ticaret yollarıyla İran ve Anadolu'ya ulaştı. Selçuklu dönemine ait çinilerde ve taş işçiliğinde lale biçimli süslemelere rastlanır. Ama laleyi gerçek anlamda bir sanat ve kültür simgesi yapan Osmanlılar oldu.

On altıncı yüzyılda lale, İznik çinilerinin, kumaşların, halıların, kitap süslemelerinin ve mezar taşlarının en sevilen motiflerinden biriydi. İstanbul'daki pek çok caminin çinilerinde bugün de bu dönemin laleleri görülebilir. Osmanlı bahçıvanlarının ve lale meraklılarının beğendiği lale, bugün alıştığımız yuvarlak kâse biçimli çiçek değildi: ince, uzun, badem biçimli ve uçları iğne gibi sivri yapraklı bir çiçekti. Bu zarif biçim "İstanbul lalesi" olarak anılır ve dönemin çizimlerinde sıkça karşımıza çıkar.

Lalenin bu kadar sevilmesinin bir sebebi de yazısıdır. Arap harfleriyle yazıldığında "lale" kelimesi, "Allah" ve "hilal" kelimeleriyle aynı harflerden oluşur. Bu yüzden lale, süslemede yalnızca güzel bir çiçek değil, aynı zamanda derin anlamlar taşıyan bir işaret olarak görülmüştür.

Avrupa'ya yolculuk

Lale on altıncı yüzyılın ortalarında Avrupa'nın dikkatini çekti. Kanuni Sultan Süleyman'ın sarayına elçi olarak gelen Habsburg diplomatı Ogier Ghiselin de Busbecq, mektuplarında İstanbul'da gördüğü bu çiçeklerden söz eder ve soğanların Viyana'ya ulaşmasında rol oynar. Avrupa dillerindeki "tulip" ve "tulipe" kelimelerinin, Türkçede sarık anlamına gelen "tülbent" kelimesinden geldiği kabul edilir; muhtemelen çiçeğin biçimi sarığa benzetilmiştir.

Lalenin Avrupa'da yayılmasında en önemli isim, Flaman botanikçi Carolus Clusius'tur. Clusius 1590'ların başında Hollanda'daki Leiden Üniversitesi'nin botanik bahçesine geçti ve yanında getirdiği lale soğanlarını orada yetiştirdi. Hollanda'nın serin iklimi ve kumlu toprakları laleye çok uygundu; kısa sürede lale, zengin tüccarların en gözde koleksiyon parçası haline geldi.

Lale çılgınlığı

1630'larda Hollanda'da yaşanan olaylar bugün "lale çılgınlığı" olarak bilinir. En çok aranan laleler, yaprakları alev ya da tüy desenli çizgilerle bezenmiş "kırık renkli" lalelerdi. O dönemde kimse bilmiyordu ama bu desenlerin sebebi, yaprak bitleriyle taşınan bir virüstü. Virüs çiçeğe büyüleyici bir görünüm veriyor, ama soğanı zayıflatıp çoğalmasını yavaşlatıyordu. Az bulunmaları fiyatlarını uçurdu.

1636 kışında soğanlar, henüz topraktan çıkmadan, kâğıt üzerinde defalarca el değiştirmeye başladı. Bazı nadir soğanlar için bir evin değerine yaklaşan fiyatlar konuşuldu. Şubat 1637'de alıcılar birden ortadan kayboldu ve fiyatlar çöktü. Tarihçiler bugün bu çöküşün ekonomiye etkisinin, sonradan anlatılan hikâyelerdeki kadar büyük olmadığını düşünüyor; yine de lale çılgınlığı, bir şeyin değerinin yalnızca beklentiyle şişebileceğinin en ünlü örneklerinden biri olarak hatırlanıyor.

Lale Devri

Osmanlı tarihinde 1718 ile 1730 arasındaki döneme "Lale Devri" denir. Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın yönetimindeki bu yıllarda İstanbul'da sahil sarayları, köşkler ve bahçeler yapıldı; şiir, müzik ve bahçe eğlenceleri öne çıktı. Lale yetiştirmek bir tutku haline geldi; yeni lale çeşitleri yetiştirenler bu çeşitlere şiirsel adlar verdi ve en güzel laleler kayıt altına alındı. Bu adın, döneme sonradan, yirminci yüzyılın başında verildiğini de belirtelim. Dönem, 1730'daki Patrona Halil isyanıyla sona erdi.

Bugün lale

Bugün dünyadaki lale soğanlarının büyük çoğunluğu Hollanda'da yetiştiriliyor ve her ilkbahar Keukenhof bahçeleri milyonlarca lale ile ziyaretçilerini karşılıyor. Türkiye'de de lale yeniden şehirlerin simgesi oldu. İstanbul'da her nisan düzenlenen lale festivali sırasında Emirgan Korusu başta olmak üzere parklar, meydanlar ve yol kenarları rengârenk tarhlarla dolar. Konya, Bursa ve başka şehirlerde de bahar laleleri artık geleneğin parçası.

Oyundaki laleler

Lale Bahçesi'nde bu tarihten küçük izler bulabilirsin. Bahçıvan Lale'nin dedesinden kalan bahçede bir köşk, bir çeşme ve lale tarhları vardır; bunlar Lale Devri'nin sahil köşklerini ve bahçelerini hatırlatsın diye tasarlandı. Oyunun ilk teması olan Lale Bahçesi'nde tahtadaki kırmızı lale, ince ve sivri yapraklarıyla eski İstanbul lalesine selam verir. Çöl Bahçesi temasındaki çini testi ve turkuaz taş da Anadolu çini sanatından esinlenmiştir.

Gerçek bir bahçede lale yetiştirmeyi denemek istersen, Evde ve Bahçede Lale Yetiştirme yazımızda soğan seçmekten çiçek sonrası bakıma kadar her şeyi adım adım anlattık.

Rehberler

🎮 Tarayıcıda OynaGoogle Play'den İndirMicrosoft StoreAmazon Appstore